در تقویم ملی هلند، روز ۴ می جایگاهی بسیار عمیق و تأثیرگذار دارد. این روز که به نام «روز یادبود ملی» یا Dodenherdenking شناخته میشود، به گرامیداشت یاد تمامی قربانیان جنگها و خشونتها اختصاص دارد؛ از کشتهشدگان جنگ جهانی دوم گرفته تا افرادی که در درگیریها و مأموریتهای نظامی پس از آن جان خود را از دست دادهاند. این روز، برخلاف بسیاری از مناسبتهای ملی، نه با جشن و شادی، بلکه با سکوت، تأمل و احترام همراه است و بخش مهمی از فرهنگ تاریخی و اخلاقی جامعه هلند را شکل میدهد.
ریشه این روز به سالهای پس از پایان جنگ جهانی دوم بازمیگردد؛ زمانی که هلند تلاش میکرد با گذشتهای دردناک روبهرو شود و برای قربانیان بیشماری که در دوران اشغال جان خود را از دست داده بودند، یادبودی شایسته ایجاد کند. اشغال هلند توسط نیروهای آلمان نازی از سال ۱۹۴۰ تا ۱۹۴۵، نهتنها به نابودی زیرساختها و اقتصاد کشور انجامید، بلکه زخمهای عمیقی بر روح جامعه بر جای گذاشت. هزاران نفر از شهروندان، بهویژه یهودیان، در نتیجه سیاستهای تبعیضآمیز، تبعید و خشونت سیستماتیک جان خود را از دست دادند. در کنار آنها، بسیاری از مبارزان مقاومت، سربازان و حتی غیرنظامیانی که قربانی قحطی و شرایط سخت جنگ شدند، بخشی از این یادبود ملی هستند.
مهمترین لحظه این روز، سکوتی است که هر سال در ساعت ۸ شب برگزار میشود. در این لحظه، سراسر کشور برای دو دقیقه در سکوت فرو میرود. خیابانها خلوت میشوند، وسایل نقلیه متوقف میگردند و حتی برنامههای تلویزیونی و رادیویی قطع میشوند تا فضایی یکپارچه از احترام و اندیشه ایجاد شود. این سکوت، تنها یک مراسم نمادین نیست، بلکه فرصتی است برای تأمل جمعی؛ لحظهای که مردم، فارغ از تفاوتها، به یاد گذشته و ارزش صلح و آزادی میاندیشند.
مرکز اصلی مراسم رسمی در میدان دام آمستردام و در کنار بنای یادبود ملی برگزار میشود، جایی که پادشاه، مقامات رسمی و شهروندان گرد هم میآیند تا با گذاشتن گل و ادای احترام، یاد قربانیان را زنده نگه دارند. در شهرها و روستاهای دیگر نیز مراسم مشابهی برگزار میشود و مردم با حضور در این برنامهها، پیوند خود را با تاریخ و ارزشهای انسانی تقویت میکنند.
روز ۴ می، تنها به یادآوری گذشته محدود نمیشود، بلکه جنبهای آموزشی و فرهنگی نیز دارد. در مدارس، رسانهها و محافل عمومی، درباره وقایع جنگ، پیامدهای آن و اهمیت صلح و همزیستی گفتگو میشود. نسلهای جدید، که خود تجربهای از جنگ ندارند، از طریق این برنامهها با تاریخ کشورشان آشنا میشوند و درک میکنند که آزادی و امنیت امروز، نتیجه فداکاریهای گذشته است.
در این میان، نام برخی از قربانیان و شاهدان آن دوران همچنان در حافظه جمعی زنده است. از جمله Anne Frank، دختری یهودی که خاطراتش از زندگی در مخفیگاه، به یکی از تأثیرگذارترین اسناد انسانی قرن بیستم تبدیل شد. داستان او، که در نهایت با مرگ در اردوگاه پایان یافت، نمادی از سرنوشت هزاران کودک و خانوادهای است که در آن سالها قربانی شدند. همچنین بسیاری از مبارزان مقاومت، مانند Hannie Schaft، که جان خود را در راه آزادی از دست دادند، در این روز مورد یادبود قرار میگیرند.
نکته مهم درباره روز ۴ می این است که این روز، پایه و مقدمهای برای درک عمیقتر روز بعد، یعنی ۵ می، محسوب میشود. در حالی که ۴ می روز سکوت، اندوه و یادآوری است، روز بعد، یعنی روز آزادی، زمان جشن و بزرگداشت پایان همان رنجها و آغاز دوباره زندگی است. این دو روز در کنار هم، تصویری کامل از تجربه تاریخی هلند ارائه میدهند؛ از تاریکی جنگ تا روشنایی آزادی.
در حقیقت، بدون درک عمیق از معنای ۴ می، جشن ۵ می نیز معنای واقعی خود را از دست میدهد. یادآوری قربانیان، ما را به ارزش آزادی آگاهتر میکند و نشان میدهد که این دستاورد، بهسادگی بهدست نیامده است. به همین دلیل، مردم هلند هر سال ابتدا با سکوت و احترام، گذشته را به یاد میآورند و سپس با آگاهی و قدردانی، آزادی خود را جشن میگیرند.
در پایان، روز ۴ می را میتوان روزی برای تأمل در وجدان انسانی دانست؛ روزی که ما را به فکر درباره پیامدهای جنگ، مسئولیتهای فردی و جمعی، و اهمیت حفظ صلح و آزادی در جهان امروز وا میدارد. این روز، پلی است میان گذشته و حال، و مقدمهای ضروری برای درک معنای عمیق روز آزادی در ۵ می؛ روزی که داستان رنج و مقاومت، به امید و رهایی پیوند میخورد.